महर्षी धोंडो केशव कर्वे..

 महर्षी धोंडो केशव कर्वे (Maharshi Dhondo Keshav Karve) हे महाराष्ट्रातील एक महान समाजसुधारक आणि शिक्षणतज्ज्ञ होते. त्यांनी महिला शिक्षण, विधवा विवाह, आणि सामाजिक समता या क्षेत्रांमध्ये अतुलनीय योगदान दिले. त्यांना 'महर्षी' ही उपाधी जनतेनेच त्यांच्या महान कार्यासाठी दिली होती.

जन्म आणि सुरुवातीचे जीवन:

 * जन्म: १८ एप्रिल १८५८ रोजी महाराष्ट्रातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील शेरावली या गावी त्यांचा जन्म झाला.

 * शिक्षण: त्यांचे प्राथमिक शिक्षण मिरजोळी येथे झाले. त्यानंतर त्यांनी मुंबईच्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून गणितात पदवी संपादन केली (१८८४).

 * सुरुवातीची कारकीर्द: पदवी मिळाल्यानंतर त्यांनी काही काळ पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये गणिताचे प्राध्यापक म्हणून अध्यापन केले.

प्रमुख योगदान आणि कार्य:

 * विधवा विवाहाचे पुरस्कर्ते आणि कृती:

   * १८९१ मध्ये त्यांनी बालविधवा असलेल्या गोदूबाई (आनंदीबाई) यांच्याशी पुनर्विवाह केला. हा निर्णय त्या काळात अत्यंत धाडसी आणि क्रांतिकारक होता, कारण समाजात विधवा विवाहाला तीव्र विरोध होता.

   * या विवाहानंतर त्यांना सामाजिक बहिष्काराला सामोरे जावे लागले, पण त्यांनी आपला निश्चय सोडला नाही.

   * हा विवाह म्हणजे त्यांच्या समाजसुधारक कार्याची पहिली आणि महत्त्वाची पायरी होती.

 * विधवा विवाह उत्तेजन मंडळ (१८९३) आणि अनाथ बालिकाश्रम (१८९६):

   * विधवा विवाहांना प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांनी १८९३ मध्ये 'विधवा विवाह उत्तेजन मंडळ' स्थापन केले.

   * त्यानंतर, विधवा आणि परित्यक्ता स्त्रिया तसेच अनाथ मुलींना आश्रय आणि शिक्षण देण्यासाठी त्यांनी १८९६ मध्ये पुण्याजवळील हिंगणे येथे 'अनाथ बालिकाश्रम' स्थापन केले. हे त्यांचे महत्त्वपूर्ण कार्य होते, कारण यामुळे अनेक निराधार स्त्रियांना सन्मानाने जगण्याचा मार्ग मिळाला.

 * महिला शिक्षणाचे प्रणेते:

   * शिक्षणानेच स्त्रियांचे सक्षमीकरण होऊ शकते, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता.

   * महिला विद्यापीठाची स्थापना (१९१६): त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठे आणि ऐतिहासिक कार्य म्हणजे १९१६ मध्ये त्यांनी 'भारतीय महिला विद्यापीठाची' स्थापना केली. हे भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ होते, ज्याला आता श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी (S.N.D.T.) महिला विद्यापीठ म्हणून ओळखले जाते.

   * या विद्यापीठाच्या स्थापनेसाठी त्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला, परंतु जपानमधील महिला विद्यापीठाने त्यांना प्रेरणा दिली. हे विद्यापीठ त्यांनी आपल्या स्वकष्टाने, लोकवर्गणीतून आणि देणग्यांतून उभे केले.

   * आजही हे विद्यापीठ महिला शिक्षणात अग्रेसर आहे आणि लाखो महिलांना उच्च शिक्षण देत आहे.

 * ग्रामशिक्षण आणि समता:

   * शिक्षणाचा प्रसार केवळ शहरांपुरता मर्यादित न राहता, तो खेड्यापाड्यांपर्यंत पोहोचावा यासाठी त्यांनी १९२० मध्ये 'महाराष्ट्र ग्राम प्राथमिक शिक्षण मंडळ' स्थापन केले.

   * १९२७ मध्ये त्यांनी 'समता संघ' स्थापन केला, ज्याचा उद्देश जातीय समानता आणि सामाजिक एकोपा वाढवणे हा होता.

 * आत्मचरित्र:

   * त्यांनी आपले आत्मचरित्र 'आत्मवृत्त' या नावाने लिहिले आहे, जे त्यांच्या जीवनकार्याचा आरसा आहे.

पुरस्कार आणि सन्मान:

 * त्यांच्या अतुलनीय शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यासाठी भारत सरकारने त्यांना १९५५ मध्ये 'पद्मविभूषण' या किताबाने सन्मानित केले.

 * त्यांच्या १०० व्या वाढदिवसानिमित्त, १९५८ मध्ये त्यांना 'भारतरत्न' या भारताच्या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने गौरवण्यात आले. भारतरत्न मिळालेले ते सर्वात जास्त वयाचे व्यक्ती होते.

 * १९५१ मध्ये पुणे विद्यापीठाने त्यांना 'डी. लिट.' (D.Litt.) ही मानद पदवी प्रदान केली.

निधन:

९ नोव्हेंबर १९६२ रोजी वयाच्या १०४ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

महर्षी धोंडो केशव कर्वे हे एक दूरदृष्टीचे समाजसुधारक होते, ज्यांनी समाजाच्या विकासासाठी आपले जीवन समर्पित केले. त्यांचे महिला शिक्षण आणि विधवा विवाह या क्षेत्रातील कार्य आजही एक प्रेरणास्रोत आहे.