स्कॉलरशिप नवोदय परीक्षा टेस्ट116

मृत्यूचे भय

 मृत्यु ही संकल्पनाच अस्तित्वात नसती, तर काय घडले असते?

.......................

मृत्यू येऊच नये असे प्रत्येकाला वाटते. समुद्रमंथनाच्या वेळी अमृत कलश निघाला, तो प्राशन करण्यासाठी, अमर होण्यासाठी देव-दानवांमध्ये चढाओढ लागली होती,

तिथे आपल्यासारख्या सर्वसामान्यांची काय कथा!

मृत्यूचे भय वाटणे स्वाभाविक आहे. परंतु, मृत्यू टाळणे अशक्य आहे. जन्म-मृत्यू हा सृष्टीचा नियमच आहे. तो कोणालाही चुकलेला नाही. तो आवश्यकही आहे. अन्यथा माणसेच माणसाच्या जीवावर उठली असती.

 कशी? ते पहा.

एका राजाने शहराबाहेर, एका वृक्षाखाली बसलेल्या साधूला विचारले, 

`साधूमहाराज, मला अमर करू शकेल, अशी दिव्य वनौषधी किंवा चांगले रसायन तुमच्याजवळ आहे का?' 

साधू म्हणाला, `हे राजा, हा समोरचा व त्यापलीकडील असे दोन पर्वत ओलांडून गेलास, की, तुला एक सरोवर लागेल. त्याचे पाणी तू पी, म्हणजे अमर होशील.'

ते दोन पर्वत ओलांडून राजा त्या सरोवरापाशी गेला.

 त्याचे पाणी पिण्यासाठी आपल्या हाताची ओंजळ करून सरोवरावर तो वाकला.

 तेवढ्यात त्याच्या कानावर कुणी तरी कण्हत असल्याचा आवाज आला.

पाणी पिणे बाजूला ठेवून राजा आवाजाच्या दिशेने गेला.

 एक जर्जर माणूस एका झाडाखाली आडवा पडून कण्हत असलेला त्याच्या दृष्टीस पडला.

राजाने त्याला कण्हण्याचे कारण विचारले. तो म्हणाला,

'या सरोवराचे पाणी प्यायल्यामुळे मला अमरत्व आले. परंतु वयाची शंभरी ओलांडताच माझ्या मुलाने मला घराबाहेर हकलून दिले. गेली पन्नास वर्षे मी या ठिकाणी पूर्णतः दुर्लक्षित अवस्थेत तळमळत पडलो आहे. आता माझी मुलं तर मेलीच, पण नातवंडेही मरायला टेकली असतील. हे बघावे लागू नये, म्हणून गेली पाच वर्षे मी अन्नपाण्याचा त्याग केला आहे. तरीही मी मरत नाही.'

त्या वृद्धाची करुण कहाणी ऐकून राजा मनात म्हणाला, `छे! नुसत्या अमरत्वाला काही अर्थ नाही. म्हातारपणाशिवाय जर अमरत्व मिळालं, तरच त्यात मजा आहे. आपण त्याबद्दल साधूला माहिती विचारू.'

त्याने साधूकडे पर्याय मागितला. 

साधू म्हणाला, `ज्या सरोवराकडे तू जाऊन आलास ना, त्याच्यापुुढे असलेला डोंगर ओलांडून तू पलीकडे गेलास, तर पिवळ्या जर्द फळांनी भरलेला एक वृक्ष तुला लागेल. त्या वृक्षाचे एक फळ तोडून तू खा. म्हणजे तुला म्हातारपणाशिवाय अमरत्व मिळेल.'

साधूच्या सांगण्याप्रमाणे राजा त्या वृक्षापाशी गेला. त्याने एक पिवळे धमक फळही काढले. आता तो ते फळ खायला सुरुवात करणार, तोच जवळपास भांडण सुरू झाल्याचा आवाज कानावर पडला. एवढ्या दूर येऊन कोण भांडत असेल, या विचाराने राजा त्या लोकांजवळ गेला.

तिथे त्याला चार तरुण आढळले. त्यातल्या एकाला राजाने भांडणाचे कारण विचारले, त्यावर तो म्हणाला, `आता मी अडीचशे वर्षांचा आहे. तरी माझ्या उजव्या बाजूला उभे असलेले तीनशे वर्षांचे माझे बाबा, पूर्वापार मालमत्ता माझ्या स्वाधीन करत नाहीत. मग त्यांच्याशी भांडू नको तर काय करू?' 

राजाने युवकाइतक्याच तरुण दिसणाऱ्या दुसऱ्या युवकाला विचरले, तर तो म्हणाला, `अहो, माझ्या उजव्या बाजूला उभे असलेले हे माझे साडे तीनशे वर्षांचे वडील आहेत. ते मला संपत्ती देत नाहीत, तर मी तरी मुलाला कुठून संपत्ती देऊ सांगा.'

साडे तीनशे वर्षांच्या तरुणाकडे राजाने प्रश्नार्थक दृष्टीने पाहिले असता, तो म्हणला, 'मी तरी संपत्ती कुठून देणार? ही चूक माझ्या वडिलांची आहे. ते आता ४०० वर्षांचे आहेत.' 

यावर तरुण पणजोबा म्हणतात, `मी यांना संपत्ती देऊ केली, तर हे लोक माझा नटसम्राट मधला अप्पासाहेब बेलवलकर करून टाकतील.'

यावर राजा म्हणाला, `पण एवढी संपत्ती असताना तुम्ही डोंगर दऱ्यांमध्ये का वास्तव्य करताय? यावर पणाजोबा म्हणाले, `आमच्या घरात दिवस रात्र मालमत्तेवरून भांडणे होत असल्याने गावकऱ्यांनी आम्हाला गावाबाहेर हाकलून दिले आणि आम्हाला इथे राहावे लागत आहे.'

तो प्रकार पाहून राजा म्हणाला, 'म्हातारपणाशिवाय अमरत्व मिळाले, तर तेही नकोच. कारण ते जास्त भयंकर आहे.' 

राजा साधूजवळ परत आला आणि म्हणाला, 'तुम्ही मला मृत्यूचे महत्त्व पटवून दिलेत. मृत्यू आहे म्हणून जगात प्रेम आहे, अन्यथा माणसेच माणसांच्या जीवावर उठली असती.

 *साधू म्हणाला, 'मृत्यू टाळण्यापेक्षा मिळालेला दिवस आणि मिळालेला प्रत्येक क्षण भरभरून जगून घे. प्रत्येक क्षणी ईश्वराची आठवण ठेवून त्याचे नामस्मरण कर. त्यातच खरा आनंद आहे आणि मृत्यूनंतर उत्तम गतीही आहे.*

🙏🙏

लाला लजपत राय

 

               *पंजाब केसरी*

           *लाला लजपत राय*

   *जन्म : २८ जानेवारी १८३६*

   (धुडीके, पंजाब, ब्रिटिश भारत)

    *मृत्यू : १७ नोव्हेंबर १९२९*

    (लाहोर, पंजाब, ब्रिटिश भारत)

चळवळ : भारतीय स्वातंत्र्यलढा

संघटना : अखिल भारतीय काँग्रेस, 

           हिंदू महासभा,आर्य समाज

धर्म : जैन

वडील : मुन्शी राधा कृष्ण अग्रवाल

आई : गुलाबदेवी अग्रवाल

पत्नी : राधादेवी अग्रवाल

लाला लजपत राय, लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक आणि बिपिनचंद्र पाल या त्रयीला लाल-बाल-पाल म्हणतात.

                  लाला लजपत राय  हे पंजाबी, भारतीय राजकारणी व लेखक होते. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात त्यांनी मोलाचे योगदान दिले. ते जहाल मतवादी नेते होते.त्यांना पंजाब केसरी असे म्हणतात.त्यांनी पंजाब नॅशनल बँकेची स्थापना केली.

💁‍♂ *सुरुवातीचे जीवन*

          लाला लजपतराय राय यांचे वडील मुन्शी राधा कृष्ण अग्रवाल सरकारी शाळेत उर्दू आणि पर्शियनचे शिक्षक होते. त्यांच्या आईचे नाव गुलाबदेवी अग्रवाल होते. १८४९ मध्ये लाला लजपत रायांचा विवाह राधा देवींशी झाला.

                  १८७० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात त्यांच्या वडलांची बदली रेवरी येथे झाली. तेथील सरकारी उच्च माध्यमिक शाळेत लजपत रायांचे सुरुवातीचे शिक्षण झाले.

सुरुवातीच्या आयुष्यात राय यांचे उदारमतवादी विचार आणि हिंदुत्वावरील त्यांचा विश्वास त्यांचे वडील आणि अतिशय धार्मिक आई यांच्यामुळे तयार झाला. १८८० मध्ये, लजपत रायांनी कायद्याचा अभ्यास करण्यासाठी लाहोर येथील सरकारी महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. येथेच ते देशभक्त आणि भविष्यातील स्वातंत्र्यसैनिक लाला हंस राज आणि पंडित गुरु दत्त यांच्या संपर्कात आले.लाहोर मध्ये शिकत असताना स्वामी दयानंद सरस्वतींच्या हिंदू सुधारणा चळवळीचा प्रभाव त्यांच्यावर पडला आणि ते आर्यसमाजाचे सदस्य बनले. तसेच लाहोर स्थित आर्य गॅझेटचे संस्थापक, संपादक बनले.

                   हिंदुत्वावरील वाढत्या विश्वासामुळे ते हिंदू महासभेत सामील झाले. त्यामुळे त्यांना नौजवान भारत सभेच्या टीकेला सामोरे जावे लागले. कारण ही महासभा धर्मनिरपेक्ष नव्हती. भारतीय उपखंडातील हिंदू जीवनपद्धतीवर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे पुढे भारतीय स्वातंत्र्यासाठीच्या यशस्वी आंदोलनासाठी त्यांनी शांततामय मार्गाने चळवळी  केल्या.१८८४ मध्ये त्यांच्या वडिलांची बदली रोहटक येथे झाली आणि लाहोर येथील अभ्यास संपवून राय सुद्धा त्यांच्या बरोबर आले. १८८६ मध्ये ते वडलांच्या बदलीबरोबर हिस्सारला आले आणि तेथे त्यांनी वकिलीचा व्यवसाय सुरू केला. बाबू चूडामणींसह राय हिस्सारच्या बार कौन्सिलचे संस्थापक सदस्य बनले.

          लहानपणापासूनच देशसेवा करण्याची राय यांची तीव्र इच्छा होती. त्यामुळे देशाची पारतंत्र्यातून सुटका करण्याची त्यांनी शपथ घेतली. त्याच वर्षी त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची हिस्सार जिल्हा शाखा स्थापन केली. तसेच बाबू चूडामणी, चंदूलाल तयाल, हरीलाल तयाल आणि बालमुकुंद तयाल हे तयाल बंधू, डॉ. रामजी लाल हुडा, डॉ.धनी राम, आर्य सामाजी पंडित मुरारी लाल, शेठ छाजू राम जाट आणि देव राज संधीर यांच्याबरोबर आर्य समाजाची स्थापना सुद्धा केली. काँग्रेसच्या अलाहाबाद येथील वार्षिक अधिवेशनात हिसार जिल्ह्याचे प्रतिनिधीत्व करण्यासाठी त्यांची १८८८ आणि १८८९ मध्ये निवड झाली. १८९२ मध्ये काहोर उच्च न्यायालयात वकिली करण्यासाठी ते लाहोर येथे गेले.स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी भारताच्या राजकीय धोरणाला आकार देण्यासाठी ते पत्रकारिता सुद्धा करत. त्यांनी द ट्रिब्युन सहित अनेक वृत्तपत्रांमध्ये नियमितपणे लेखन केले.

१८८६ मध्ये त्यांनी महात्मा हंसराज यांना दयानंद अंग्लो-वैदिक स्कूल,लाहोरची स्थापना करण्यास मदत केली. भारताच्या १९४७ साली झालेल्या फाळणीनंतर या विद्यालयाचे रुपांतर इस्लामिया कॉलेज, लाहोर मध्ये झाले.

१९१४ मध्ये स्वातंत्र्यलढ्यात योगदान देण्यासाठी लजपत रायांनी वकीलीला रामराम ठोकला. १९१४ मध्ये ते ब्रिटनला गेले आणि नंतर १९१७ मध्ये अमेरिकेला गेले. ऑक्टोबर १९१७ मध्ये त्यांनी न्यूयॉर्क मध्ये भारतीय होम रूल लीगची स्थापना केली. 

⚜ *राष्ट्रवाद*

          भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये सहभागी झाल्यानंतर आणि पंजाबमधील राजकीय निदर्शनामध्ये भाग घेतल्यानंतर, मे १९०७ मध्ये कोणताही खटला न चालवता लाल लजपत रायांची मंडाले, ब्रह्मदेशात  रवानगी करण्यात आली. पण त्यांना अटक करून ठेवण्यासाठी पुरेसा पुरावा नाही, असे लॉर्ड मिंटो यांनी ठरवल्याने नोव्हेंबरमध्ये त्यांना परत जाण्याची परवानगी देण्यात आली.

१९२० साली कोलकाता येथे भरलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या खास अधिवेशनात ते अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. १९२१ मध्ये त्यांनी लोक सेवक मंडळ या ‘ना नफा’ तत्वावरील कल्याणकारी संघटनेची स्थापना लाहोर येथे केली. फाळणीनंतर या संस्थेचे कार्यालय दिल्ली येथे हलवण्यात आले. भारतभरात या संस्थेच्या अनेक शाखा आहेत.

♨ *सायमन कमिशनच्या विरुद्ध निदर्शने*

               १९२८ मध्ये भारतातील राजकीय परिस्थितीबद्दल अहवाल देण्यासाठी सर जॉन सायमन यांच्या अध्यक्षतेखाली ब्रिटीश सरकारने एका आयोगाची स्थापना केली. भारतातील राजकीय पक्षांनी या आयोगावर बहिष्कार घातला, कारण या आयोगाच्या सदस्यांमध्ये एकही भारतीयाचा समावेश नव्हता. या आयोगाविरुद्ध भारतभर निदर्शने झाली. ३० ऑक्टोबर १९२८ रोजी जेव्हा या आयोगाने लाहोरला भेट दिली, तेव्हा त्याविरुद्ध मूक निदर्शनांचे नेतृत्व लाला लजपत रायांनी केले. पोलिस अधीक्षक जेम्स स्कॉट यांनी या निदर्शकांवर लाठी हल्ला करण्याचे आदेश दिले.जखमी होऊन सुद्धा लाला लजपत रायांनी या जमावासमोर भाषण केले."आज मी ज्या लाठ्या खाल्ल्या, त्या म्हणजे ब्रिटीश सरकारच्या भारतातील राजवटीच्या शवपेटिकेवरील शेवटचे खिळे ठरतील, असे मी जाहीर करतो." हे त्यांचे यावेळचे उद्गार होते.

🪔 *मृत्यू*

        निदर्शनांच्या वेळेला झालेल्या लाठी हल्ल्यातून लाला लजपत राय पूर्णपणे बरे झाले नाहीत आणि हृदय विकाराच्या धक्क्याने १७ नोव्हेंबर १९२८ रोजी त्यांचे निधन झाले. स्कॉटच्या लाठीमारामुळे लालाजींचा मृत्यू ओढवला, असे डॉक्टरांचे म्हणणे होते. पण जेव्हा हा मुद्दा ब्रिटनच्या संसदेत उपठीत करण्यात आला तेव्हा, यात आपली काहीही भूमिका नव्हती, असे ब्रिटीश सरकारने जाहीर केले. या घटनेचा सूड घेण्याचे भगतसिंग यांनी ठरवले.

                  पण ऐनवेळी स्कॉटला ओळखण्यात चूक झाल्यामुळे भगतसिंगांना सॉन्डर्स या सहाय्यक पोलिस अधीक्षकावर गोळ्या झाडण्याचा इशारा करण्यात आला. १७ डिसेंबर १९२८ रोजी लाहोर मधील जिल्हा पोलिस मुख्यालयातून बाहेर पडणाऱ्या सॉन्डर्सवर राजगुरू आणि भगतसिंग यांनी गोळ्या झाडल्या. या दोघांचा पाठलाग करणारा चनन सिंग नावाचा हेड कॉन्स्टेबल चंद्रशेखर आझाद यांनी केलेल्या गोळीबारात जखमी झाला.  

📚✍️ *लाला लजपत रायांनी लिहिलेली पुस्तके*

यंग इंडिया 

द कलेक्टेड वर्क्स ऑफ लाला लजपत राय.

लाला लजपत राय रायटिंग अँड स्पीचेस, मॅझिनी, गॅरीबाल्डी, शिवाजी महाराज यांची उर्दू भाषेत लिहिलेली संक्षिप्त चरित्रे,

श्रीकृष्ण आणि त्याची शिकवण

     

       

प्रामाणिकपणा

     

   महाभारतातील युध्द संपवून कृष्ण घरी परतल्यावर पत्नी रुक्मिणीने त्याच्याशी वाद घालण्यास सुरूवात केली... गुरू द्रोणाचार्य आणि पितामह भीष्म यांना ठार मारणाऱ्याच्या बाजुने तुम्ही कसे काय उभे राहिलात ?

कृष्णाने उत्तर दिले...

     "ते आयुष्यभर सत्याच्या मार्गावर चालत होते यात कुठलीच शंका नाही पण त्या दोघांकडून आयुष्यात एक पाप घडले आणि त्यामुळे त्याच्या जीवनभराच्या सत्यमार्गावर पाणी फिरले..."

रुक्मिणीने विचारले...

कोणते पाप ? कृष्ण म्हणाला...

     "जेव्हा भर दरबारात द्रौपदीचे वस्त्रहरण होत होते तेव्हा ते दोघेही दरबारात उपस्थित होते...

दरबारातील जेष्ठ व्यक्ति म्हणून ते हा प्रकार रोखू शकत होते...

पण त्यांनी तसे केले नाही. त्यांचा हा एकच गुन्हा त्यांच्या सगळ्या सत्यमार्ग जगणे अर्थहीन करण्यास पुरेसा आहे."

रुक्मिणीने विचारले...

मग कर्णाचे काय?? कृष्ण म्हणाला,

    "कर्ण दानशूर होता, यात कुठलीच शंका नाही... त्याच्याकडे कुणी काही मागितले तर त्याच्या तोंडून कधीही 'नाही' असा शब्द बाहेर पडला नाही.

पण बलाढ्य सैन्यासमोर यशस्वीपणे लढताना अभिमन्यू जेव्हा जखमी झाला व रणांगणावर मृत्युची वाट पाहत पडला होता, तेव्हा त्याने शेजारी उभ्या असलेल्या कर्णाकडे पाणी मागितले.

    तिथेच स्वच्छ पाण्याचे डबके होते...

पण अभिमन्युला पाणी देऊन आपल्या मित्राला म्हणजेच दुर्योधनाला दुखवायचे नाही, म्हणून कर्णाने मरणपंथाला लागलेल्या वीराला पाणी दिले नाही...

    नंतर त्याच डबक्यात कर्णाच्या रथाचे चाक अडकून पडले आणि त्याचा शेवट झाला."...

      तात्पर्य....

    तुमच्या एका अन्यायकारक कृत्याने तुमच्या आयुष्यभराच्या प्रामाणिक पणाची किंमत एका क्षणात शून्य होवून जाते.....!!!

   *आयुष्यभराची प्रतिष्ठा.....!!

 *एका क्षणात शुन्य होते......!!

गोतावळा

 गोतावळा ......

           आज हा गोतावळा शब्द नव्या पिढीला माहित असेल की नाही असा प्रश्न पडतो. आजची परिस्थिती इतकी बदलली आहे की जो तो आपल्या स्वतःच्या कुटुंबापूरता संकुचित झाला आहे 

काका, आत्या, आजोबा, आजी, मावशी,मामा, मामेभाऊ, आत्येभाऊ ही नाती इतकी दूर गेली आहेत की अनेकांना या नात्यांची ओळख ही आहे की नाही , अशी शंका येते.

       चाळीस पन्नास वर्षांपूर्वी पर्यंत घर माणसांनी भरलेलं असायचं, घराला घरपण होतं. शेजारी पाजारी लोकांची ये- जा असायची. गल्लीतल्या त्या टोकाच्या जाधवांच्या घरची केलेली भाजी वाटीत घालून खालच्या गल्लीतल्या चव्हाणांच्या घरी पोहोचायची. जादा पाहुणे घरी आले की, साखर, च्याची पावडर (चहा पावडर), पीठ उसणवारीनं एकमेकांना दिलं घेतलं जायचं. माणसांमध्ये आपूलकी, प्रेम, माया, ममता, जिव्हाळा, आत्मियता होती. उगवतीच तांबडं फुटायला घराच्या अंगणात शेणाचा सङा पडायचा. पहाटेच्या आल्हाददायी वातावरणात पक्षांची कीलबील अन् गावातील मंदीरातून आरतीचा सूर आणि सुरेल घंटानाद मनाला प्रसन्न करायचा. भल्या पहाटे घरातल्या गृहलक्ष्मीची कामाची लगबग सुरू व्हायची, आंघोळ पाणी उरकून दिवस उजडायला सोनेरी कोवळी सुर्यकिरणं अंगणात पडायच्या वेळेला दारातल्या तुळशी वृंदावनातील हिरव्यागार कृष्णधवल तुळशीला पाणी आणि सुर्यदेवाला अर्ध्य देऊन मनोभावे नमस्कार व्हायचा. सकाळी सुर्य उगवतीला आला की , गोठ्यातील हंबरणारी वासरं अन् पान्हा सोडलेल्या गायींच्या गळ्यातील घुंगूरमाळांचा किणकिणाट वातावरणात प्रसन्नता निर्माण करायचा. आकडी दुधानं आणि दुधाच्या फेसाने प्रत्येकाच्या घरातील चरवी काठोकाठ भरलेल्या दिसायच्या.

           सुर्य डोक्यावर येऊ लागला की, घरातील वयस्कर आजीच्या बांगङ्याचा खूळ खूळ आवाज कानावर पडायचा, तीच्या हातातली रवी एका विशिष्ट लयीत मोठ्या गाडग्यातल्या गोडश्या दह्यावर गोलगोल फिरत रहायची, घरच्या दह्यातूंन कणीदार ताक तयार व्हायचं, निरसं‌ ताक घुसळून पांढराशुभ्र लोण्याचा भलामोठा गोळा जमा व्हायला वेळ लागायचा नाही. आजीच्या मागे मागे स्वंयपाक घरात म्यावं...म्यावं... करत शेपूट हलवत फिरणारी मनीमाऊ लोण्याच्या गोळ्याकडं बघत कानोसा घेत फिरायची. घरावरील छपराच्या सावण्यातनं (आता सावणं कालबाह्य झालं) सुर्याचा लख्खं प्रकाश घर उजळून टाकायचा. एव्हाना चुलीवर जर्मनच्या डिचकीत लोणी कढवायला ठेवलं जायचं. लोणी कढल्यावर तुपाचा घमघमाट अख्ख्या गल्लीभर व्हायचा. घरातली कर्तीधर्ती माणसं सकाळी सकाळी मळ्यात पोहोचलेली असायची. घरातील सुनाबाळा सासरे मामांजीच्या व सासूबाई आत्याचे चरणस्पर्श करून दिवसाच्या कामाला सुरुवात करायच्या. लहान मुलं उन्हं तोंडावर पडली की, आपसूकच वाकळातून (वाकळं किंवा गोधडीही आता कालबाह्य झाली आहेत.) आळोखेपिळोखे देत डोळं चोळत अंथरूणातून बाहेर पडायची. तान्ह्या बाळांच्या आया त्यांना जवळ घेऊन माजघरात पाजायला पदराआड घ्यायच्या. आंघोळीसाठी सकाळी सकाळी भरलेला पाण्याचा रांजण रीकामा व्हायचा. धुण्याचा भला मोठा बोचका न्हानीतनं घेऊन परटीणंमावशी गावतळ्याकङं निघायची.ती घरात आली की, पहिल्यांदा तिला चहापाणी, काहीतरी खायला दिलं जायचं, घरचं आणि बाहेरचं असा भेदभाव बिलकुल पहायला मिळत नव्हता. एकमेकांविषयी कमालीचे प्रेम, जिव्हाळा,आदर होता. अर्थात बैतेसुध्दा घरातली असल्यासारखी असायची. त्यांनी केलेल्या कामासाठी भरपूर मोबदला दिला जायचा. त्यामुळे ही नाती अधिक घट्ट होत होती. पैपाहूणे यांचे एकमेकांच्या घरात सर्रास येणं जाणं असायचं. प्रत्येकाची थेट स्वयंपाक घरात एन्ट्री असायची.

          घरातल्या कर्त्या माणसांचा सगळीकडेच दरारा असे, सर्वजण त्यांचा आब राखत असत. त्यांचा आदर करीत असत. कुटुंबातील संस्कार हे प्रत्येकाच्या वागण्यातून दिसून यायचे. आई - बाबा, काका - काकू , आज्जी - आजोबा, आत्या - मामा ,भाऊ - बहिणी , चुलत भाऊ ,चुलत बहीणी हा सगळा "गोतावळा " म्हणजे घराचे खरे वैभव होते. घराच्या ओसरीला बसून दिवसभराच्या कामाचे नियोजन केले जायचे. बैलाकङे कोण जाणार ? माळावर कोण ? नातेवाईकांच्या लग्नाला, कार्यक्रमाला कोण ? हे सगळं नियोजनानंतर घरातील कर्त्या माणसांकङून एकमेकांविषयीचे रूसवे - फुगवे दूर केले जायचे. मध्येच कोणाचे हट्ट पूरवण्यासाठी योग्य ती तजवीज केली जायची. तर मध्येच घरातील लग्नाला आलेल्या उपवरं मुलीच्या लग्नाची चर्चा रंगली की, मुली लाजून चूर व्हायच्या अन् तिथून आत माजघरात पळून निघून जायच्या. प्रत्येकाची सुख दु: ख समजून घेतली जायची. मोठ्या मनानं कौतुक केले जायचे. त्यामुळे मनं मोकळी मोकळी व्हायची. प्रत्येक जण कुटुंबासाठी राबायचा, खपायचा. तीस चाळीस सदस्य असलेली कुटूंबं गुण्यागोविंदानं नांदायची. 

       नवरा जेवल्याशिवाय बायकांना घास उतरत नसायचा. अपेक्षा कमी असल्याने माणसं सुखी समाधानी अन् आनंदी असायची. घरात एखादा छोटा मोठा समारंभ असला की आनंदाला उधाण यायचं. घराच्या भिंती ही बोलू लागायच्या. लहान मुलांमुलींची‌ घरभर खेळाची रेलचेल चालायची. कधी कधी बच्चेकंपनी इतका दंगा करायचीत की, घर जणू डोक्यावर घ्यायचीत. घरातल्या सुना स्वयंपाकात दंग असायच्या. सर्जा राजाची बैलजोडी बांधलेल्या बैलगाडीतनं मध्येच नांदायला गेलेली गल्लीतील एखादी लेक हातात हिरवागार चूडा भरुन अन् हिरव्याजर्द नऊवारी पातळ नेसून एखादी लक्ष्मी प्रगट व्हावी,तशी यायची. अन् मग घरातल्या प्रत्येकाच्या गळ्यात पडून भेटायची. आपूलकीचा स्पर्श नात्यातील वीण अधिक घट्ट करायचा. शेजारच्या आयाबाया हातातली कामं टाकून माहेरवाशिणीला भेटायला न बोलवता यायच्या. गालावर हात फिरवून बोट कडाकडा मोडून प्रत्येकजणी माया करायच्या . प्रत्येकीच्या काळजातून थेट ओठांवर मायेचे शब्द यायचे, विचारपूस केली जायची. गावातली लेक आली म्हणून सगळ्या मैत्रिणी गोळा व्हायच्या. माहेरपणासाठी आलेल्या लेकीचं आख्खा गाव कोडकौतुक करायचा. 

       आत्या मावशी ही नाती इतरांपेक्षा ही कांकणभर जवळची वाटायचीत. नणंद -भावजया मधील प्रेम अतूट होत. स्वार्थ अन् अहंकाराचा लवलेश ही नसायचा . दुपारी जेवणं झाल्यावर जात्यावर धान्य दळायला घरातल्या बायका बसायच्या, त्यावेळी जात्यावरच्या ओव्या आपसूकच ओठांवर यायच्या, एका सुरात गायिलेल्या ओव्या कानावर पडल्यावर‌ शेजारणी ही आवतण न देता जात्यावर येऊन बसायच्या. घ‌रच्या सुनेच्या काबाडकष्टाची जाण असायची. शेतावरून घरी आलेल्या मामांजीना तांब्याभर पाणी देताना सूनबाईच्या डोळ्यातून घळकनं अश्रू ओघळायचे. मग मात्र मायेनं सुनेच्या ङोक्यावरनं फिरवलेला हात बापाची आठवण करून द्यायचा. एकमेकांविषयीच्या सुख दु:खाना प्रत्येकाच्या मनात थारा होता. संध्याकाळच्या जेवणाची तयारी तिन्ही सांजेला सुरू व्हायची. संध्याकाळच्या‌ स्वयंपाकासाठी घरच्या मोठ्या बायकांची लगबग स्वयंपाकघरात सुरू झालेली असायची. घरातील प्रत्येक सदस्य आल्यावर ओसरीला पंगत बसायची. अन् पुन्हा घरातील विविध विषयांवर चर्चा व्हायची. बाप - लेक , नवरा - बायको , आज्जी - आजोबा नात्यांच्या पलीकडे जाऊन एकमेकांना प्रेम लावायचे. सुख- दु:ख वाटून घ्यायचे. 

   मोठी माणसं लहानांची थट्टामस्करी करायचे, त्यावेळी सगळ्या घरात एकच हश्या पिकायचा. दिवसभराचा शीणं निघून जायचा. त्यावेळच्या बायकांना नवऱ्याचा मूड आनंदी ठेवण्याची कला अवगत होती. त्यामुळे वातावरण खेळकर असायचे. यातून घराचं गोकुळ व्हायचं. संसार सोन्यासारखा असायचा. एकत्र कुटुंब ही चांगल्या संस्काराची केंद्रं होती. माणसात माणूसपण टिकून होतं. सुख - दु:ख रिते करायला अधिकाराचे अन् हक्काचे खांदे होते. नात्यातील प्रेमात अविट गोडवा होता. प्रत्येक क्षणाला आपलेपणाची किनार होती. या सगळ्या गोतावळ्यात शब्द अन् तत्वांना किंमत होती. एकमेकांविषयी विश्वासार्हता टिकून होती. कुटुंबासाठी प्रत्येक माणूस सुख दु:खाच्या प्रवासातील वाटेकरी होता. भरलेल्या घरातल्या एखाद्या माणसांना न परतीच्या वाटेकडे "एक्झिट" घेतली तर अशा दुःखद प्रसंगी माणसं माणसांना भरभक्कम आधार द्यायचीत.भावनांना वाट मोकळी करून द्यायला जो तो आपला पदर पुढे करायचा. त्याची कायम आठवण रहावी म्हणून त्यांच्या नावाने वर्षाला श्राद्ध घालायचे. पैपाहुण्यांसाठी जेवणावळी घातल्या जायच्या. रक्ताची नाती सोडाचं पण मानलेली नाती ही अशावेळी घरातून पाय काढायची नाहीत. जाती धर्माच्या पलीकडे ही नाती जपली जायची,जात, धर्म वेगवेगळा असलातरी त्याची पुसटशी सावली सुध्दा एकमेकांच्या संबंधांवर पडली जात नव्हती,

    ‌असा प्रेमाचा, जिव्हाळ्याचा आणि आपुलकीचा "गोतावळा" अलिकडच्या काळात दूर्मिळ व दुरापास्त झाला आहे, त्यामुळे समाजाची घडी विस्कटून गेली आहे. प्रत्येक माणूस एकटा एकटा पडला आहे. कुणाचा कुणाला आधार नाही. त्यातही पराकोटीचा स्वार्थ, आप्पलपोटेपणा आणि कमालीची स्पर्धा सुरू झाली आहे, प्रत्येक गोष्टीत इव्हेंट आणि बाजारीकरण झाले आहे, त्यामुळे असुरक्षितता व एकटेपणाचा फास दिवसेंदिवस गच्च आणि घट्ट होत चालला आहे, तो प्रत्येक माणसाला जाणवत आहे, पण सामाजिक परिस्थिती इतकी झपाट्याने बदलत आहे की, त्याला कुठलाच इलाज राहिलेला नाही,समाज दिशाहीन झाला आहे,मी आणि माझे यापलीकडे जाऊन पहायला कुणालाही वेळ नाही, त्यामुळे समाजाची संवेदनशीलता पुर्णपणे संपली आहे, माणूस माणसापासून दूर गेला आहे, त्यामुळे नातीगोती कुठल्या कुठे गडप झाली आहेत, हे भयानक वास्तव समोर आले आहे.

      "गोतावळा हा शब्दच कालबाह्य झाला आहे," हे नको असणारे सत्य स्विकारण्याशिवाय आता गत्यंतर राहिलेलं नाही.