मराठी व्याकरण समास...

 

मराठी व्याकरणात “समास” म्हणजे दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन तयार झालेला नवीन अर्थपूर्ण शब्द. समासामुळे भाषा संक्षिप्त, प्रभावी व सुबोध होते.

समास : अर्थ व माहिती

समास = शब्द + शब्द → नवीन शब्द (नवीन अर्थ)

उदा.
राजा + पुत्र = राजपुत्र

मराठीतील समासाचे प्रमुख प्रकार (५)

१) अव्ययीभाव समास

अर्थ : पहिला शब्द अव्यय असतो व संपूर्ण शब्द अव्ययासारखा वापरला जातो.

ओळख :

• ज्यात “प्रमाणे, सारखा, पर्यंत, वर, खाली” असा अर्थ येतो.

उदाहरणे :

• यथाशक्ती (शक्तीनुसार)
• प्रतिदिन (दररोज)
• उपरांत (नंतर)
• यथावकाश (वेळेनुसार)

---

२) तत्पुरुष समास

अर्थ : पहिला शब्द दुसऱ्या शब्दावर अवलंबून असतो.

ओळख :

• “चा/ची/चे, ला, ने, साठी” असे विभक्ती प्रत्यय लपलेले असतात.

उदाहरणे :

• देवालय (देवाचे आलय)
• जलपान (पाणी पिणे)
• ग्रामवासी (ग्रामात राहणारा)
• राजभक्त (राजाचा भक्त)

---

तत्पुरुष समासाचे उपप्रकार (थोडक्यात)

• कर्मधारय – नीलकमल (निळे कमळ)
• द्विगु – त्रिलोकी (तीन लोक)
• नञ् तत्पुरुष – अज्ञानी (जो ज्ञानी नाही)

---

३) द्वंद्व समास

अर्थ : दोन्ही शब्दांना समान महत्त्व असते.

ओळख :

• “आणि” हा अर्थ येतो.

उदाहरणे :

• रामलक्ष्मण (राम आणि लक्ष्मण)
• सुखदुःख (सुख आणि दुःख)
• स्त्रीपुरुष
• दिनरात्र

---

४) बहुव्रीहि समास

अर्थ : समासाचा अर्थ दोन्ही शब्दांपेक्षा वेगळा, तिसऱ्याच व्यक्ती/वस्तूकडे जातो.

ओळख :

• ज्याच्याकडे हे गुण आहेत तो/ती.

उदाहरणे :

• चंद्रमुखी (सुंदर स्त्री)
• पीतांबर (श्रीकृष्ण)
• दशानन (रावण)
• नीलकंठ (शंकर)

---

५) कर्मधारय समास

अर्थ : विशेषण + विशेष्य यांचा संबंध.

ओळख :

• दोन्ही शब्द एकाच वस्तूचे वर्णन करतात.

उदाहरणे :

• सुंदरमुलगी
• मोठाघर
• नीलकमळ
• थंडपाणी