ज्येष्ठ इतिहास संशोधक आणि शिवचरित्रकार गजानन मेहेंदळे

  भावपूर्ण श्रद्धांजली

ज्येष्ठ इतिहास संशोधक आणि शिवचरित्रकार गजानन मेहेंदळे यांचं निधन झालं आहे. वयाच्या 78 व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला आहे  18 सप्टेंबर 2025

शिवकालीन संशोधनात त्यांचे योगदान अतुलनीय राहिले आहे.

श्री राजा शिवछत्रपती खंड १ आणि २, Shivaji His Life and Times, Tipu as He Really Was, शिवछत्रपतींचे आरमार, आदिलशाही फर्माने, इस्लामची ओळख अशी महत्वाची पुस्तकं त्यांनी लिहली 

.गजानन मेहंदळे यांचा जन्म १९ डिसेंबर, १९४७ रोजी झाला. गजाभाऊंना शालेय जीवनापासूनच इतिहास विषयात विशेष आवड होती. १९६९ साली त्यांनी पुण्याच्या भारत इतिहास संशोधक मंडळात पाऊल ठेवले आणि अभ्यासाला सुरुवात केली. त्यातूनच पुढे त्यांना युद्धशास्त्रात रुची निर्माण झाली आणि अठराव्या वर्षापासून त्यांनी युद्धशास्त्राचे वाचन आणि अभ्यास सुरू केला.

युद्ध पत्रकारितेचा प्रवास

वयाच्या २४व्या वर्षी तरुण भारतचे पत्रकार म्हणून त्यांना बांग्लादेशात पाठवण्यात आले होते. युद्ध सुरू होण्याच्या सात-आठ महिने आधीच गजाभाऊ तेथे पोहोचले होते. त्यावेळी प्रत्यक्ष युद्ध सुरू झाले नसले, तरी युद्धजन्य परिस्थिती निर्माण झाली होती कारण बांगलादेश मुक्ती वाहिनीने क्रांतीकार्याला सुरुवात केली होती.

अशावेळी गजाभाऊंनी गंभीर स्थिती असतानाही बांगलादेशच्या वेगवेगळ्या सीमांमधून आत प्रवेश केला. तिथली युद्धपूर्वस्थिती अनुभवली. अनेक लोकांच्या मुलाखती घेतल्या. पाकिस्तानी सैन्याविरुद्ध बांगलादेशमध्ये असलेला रोष यावर त्यांनी वृ्त्तांकन केले. त्यावर लिहिलेले लेख गजाभाऊ तार करून तरुण भारतला पाठवित असत. यानंतर प्रत्यक्ष युद्ध सुरू झाले तेव्हा देखील गजाभाऊ बांग्लादेशातच होते. बांग्लादेश मुक्ती वाहिनीच्या एका गटाबरोबर गजाभाऊ युद्धक्षेत्रात काही काळ वावरले. तिथे तळ ठोकून असलेल्या अनेक भारतीय लष्करी अधिकाऱ्यांशी त्यांचा थेट संवाद झाला.

गजाभाऊंनी संरक्षण आणि सामरिकशास्त्र विषयात पुणे विद्यापीठातून पदव्युत्तर (M.A.) पदवी घेतली. यावेळी युद्धशास्त्राचा अभ्यास करताना ते शिवाजी महाराजांच्या युद्धशास्त्राकडे वळले. त्यातून निर्णय झाला शिवाजी महाराजांच्या चरित्राचा पूर्ण अभ्यास करायचा. यासाठी मग मोडीलिपी बरोबरच फारसी, उर्दू, जर्मन, फ्रेंच, पोर्तुगीज या भाषा शिकले. मराठी, हिंदी, संस्कृत आणि इंग्लिश भाषेतील इतिहासाची साधने होतीच. ज्याला या भाषा येतात तोच खोलात जाऊन शिवचरित्राचा अभ्यास करू शकतो. यासाठी मूळ साधने आणि मुघलांची साधने अभ्यासणे आवश्यक होते. या अभ्यासासाठी ते भारतभर फिरले. जिथे जिथे संदर्भ कागदपत्रे होती ती मिळवली. अनेक अभ्यासकांशी चर्चा केली. त्यानंतर त्यांनी शिवचरित्र इंग्रजीतून लिहिले. मग मराठीतूनही लेखन केले. त्यामध्ये १६५८ पर्यंतच्या इतिहासावर २५०० पाने झाली आहेत आणि पुढील लेखन चालू होत.

'Shivaji his Life and Times' हा एक हजार पानांचा इंग्रजी ग्रंथ आणि 'श्री राजा शिवछत्रपती' हा अडीच हजार पानांचा मराठी ग्रंथ हे या संशोधनातून साकार झाले आहेत. यामध्ये जवळजवळ सात हजार संदर्भ दिले आहेत.

याबरोबरच 'शिवछत्रपतींचे आरमार', 'आदिलशाही फर्माने' या पुस्तकांचे ते लेखक आहेत. 'Tipu as he really was' ही त्यांची इंग्लिश पुस्तिका यापूर्वीच प्रकाशित झाली आहे. त्यांचा Tipu: As He Really Was हा ग्रंथ देखील प्रकाशित झाला असून औरंगजेबाच्या धार्मिक धोरणावर त्यांचा ग्रंथ येऊ घातलेला होता.