अरण्यऋषी मारुती चितमपल्ली

 अरण्यऋषी मारुती चितमपल्ली हे एक ज्येष्ठ आणि आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे भारतीय वन्यजीव अभ्यासक, पक्षीशास्त्रज्ञ आणि लेखक होते. त्यांना 'अरण्यऋषी' या नावाने ओळखले जात असे.

त्यांचा जन्म सोलापूर येथे झाला होता. त्यांनी वनखात्यात ३६ वर्षे सेवा केली. या काळात त्यांनी देशभरात संशोधकवृत्तीने भटकंती केली, ५ लाख किमीहून अधिक प्रवास केला आणि १३ भाषांचे ज्ञान मिळवून आदिवासी व इतर जमातींशी संवाद साधत माहिती गोळा केली. या माहितीची त्यांनी शेकडो डायऱ्यांमध्ये नोंद केली, ज्या त्यांनी ३० वर्षे जपून ठेवल्या.

या नोंदींना शास्त्रीय आधार देऊन त्यांनी पक्षिकोश, प्राणिकोश आणि मत्स्यकोश यांसारख्या महत्त्वाच्या ग्रंथांची निर्मिती केली. तसेच, अरण्यवाचनासह प्राणी, पक्षी, वनस्पतींची वैशिष्ट्ये आणि वन्यजीवन विषद करणारी २५ पेक्षा जास्त पुस्तके त्यांनी लिहिली. निसर्गातील हा ठेवा समाजाला कळावा या भावनेतून ते सतत कार्यरत होते.

मारुती चितमपल्ली यांना नुकताच पद्मश्री पुरस्कार जाहीर झाला होता, जो त्यांना ३० एप्रिल २०२५ रोजी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला.

अरण्यऋषी मारुती चितमपल्ली यांच्याविषयी अजून काही माहिती खालीलप्रमाणे:

बालपण आणि शिक्षण

मारुती चितमपल्ली यांचा जन्म ५ नोव्हेंबर १९३२ रोजी सोलापूर येथे झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण सोलापूरमधील टी. एम. पोरे विद्यालयात झाले, तर महाविद्यालयीन शिक्षण दयानंद कॉलेजमधून पूर्ण केले. त्यानंतर त्यांनी कोईम्बतूर येथील 'स्टेट फॉरेस्ट सर्व्हिस कॉलेज'मध्ये वनशास्त्रज्ञाचे प्रशिक्षण घेतले. त्यांना लहानपणापासूनच निसर्गाची आवड होती आणि त्यांच्या पूर्वजांकडून झाडे लावणे, निसर्गावर प्रेम करणे या गोष्टी त्यांना मिळाल्या. त्यांचे 'लिंबामामा' हे त्यांना अरण्यविद्येतील गुरुस्थानी होते.

वनसेवा आणि संशोधन

चितमपल्ली यांनी महाराष्ट्र वन विभागात ३६ वर्षे वनाधिकारी म्हणून सेवा केली. या काळात त्यांनी महाराष्ट्रातील विविध वनविभाग आणि राष्ट्रीय उद्यानांमध्ये काम केले, ज्यात कर्नाळा पक्षी अभयारण्य, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान, नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य आणि मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प यांचा समावेश आहे. मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचे उपसंचालक म्हणून ते १९९० मध्ये निवृत्त झाले. आपल्या सेवाकाळात त्यांनी देशभरात ५ लाख किमीहून अधिक प्रवास केला आणि विविध आदिवासी व इतर जमातींशी संवाद साधून वन्यजीव आणि निसर्गाबद्दल सखोल माहिती गोळा केली. या माहितीच्या त्यांनी शेकडो डायऱ्यांमध्ये नोंदी केल्या.

साहित्यिक योगदान

मारुती चितमपल्ली हे केवळ वनअधिकारी नव्हते, तर ते एक उत्तम लेखक आणि साहित्यकार होते. त्यांनी त्यांच्या डायऱ्यांमधील नोंदींना शास्त्रीय आधार देऊन अनेक महत्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिले, ज्यात 'पक्षीकोश', 'प्राणिकोश' आणि 'मत्स्यकोश' यांचा समावेश आहे. त्यांनी वन्यजीव, पक्षी आणि वनस्पतींच्या वैशिष्ट्यांवर आधारित २५ हून अधिक पुस्तके लिहिली. त्यांच्या काही प्रमुख पुस्तकांमध्ये:

 * निळावंती

 * रानवाटा

 * रातवा

 * केशराचा पाऊस

 * नवेगावबांधचे दिवस

 * चकवा चांदण : एक वनोपनिषद (आत्मचरित्र)

 * जंगलाचं देणं

 * शब्दांचं धन

 * मृगपक्षीशास्त्र

 * घरट्या पलिकडे

 * पाखरमाया

त्यांच्या लेखनाने मराठी साहित्यात वनविषयक साहित्याची समृद्ध परंपरा निर्माण केली. अनेक दुर्मीळ शब्द त्यांनी मराठी शब्दकोशात आणले.

पुरस्कार आणि सन्मान

त्यांच्या कार्याची दखल घेऊन त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. सर्वात महत्त्वाचा म्हणजे त्यांना नुकताच पद्मश्री पुरस्कार जाहीर झाला होता, जो त्यांना ३० एप्रिल २०२५ रोजी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला. याशिवाय, त्यांनी २००६ साली सोलापूर येथे झालेल्या ७९ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपदही भूषवले होते.

अंतिम क्षण

पद्मश्री पुरस्कार सोहळ्यानंतर दिल्लीतून परतल्यानंतर त्यांची प्रकृती खालावली होती. अखेर, १८ जून २०२५ रोजी (आज) वयाच्या ९३ व्या वर्षी त्यांचे सोलापूर येथील राहत्या घरी निधन झाले. त्यांच्या निधनाने वन्यजीव संवर्धन, निसर्ग अभ्यास आणि मराठी साहित्य या क्षेत्रांत मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे.

दुर्दैवाने, वृद्धापकाळामुळे त्यांचे १८ जून २०२५ रोजी (आज) वयाच्या ९३ व्या वर्षी निधन झाले. त्यांचे कार्य वन्यजीव संवर्धन आणि मराठी साहित्यात अत्यंत मोलाचे मानले जाते.